CÜMLENİN ÖGELERİ
Temel Ögeler
Yüklem
Özne
Cümlede anlatılan iş, oluş ve hareketi ya da yargıyı üzerinde taşıyan ögedir. Cümlede ilk bulunan ögedir ancak yüklemi bulduran herhangi bir soru yoktur. Diğer ögeleri bulabilmek için tüm sorular yükleme sorulur.
Fiiller kip eki alarak yüklem olur.
İsimler ekfiil alarak yüklem olur.
Bir cümlede yüklemin bildirdiği işi yapan ya da yargıyı üstüne alan ögeye denir. Yüklemden sonra özne bulunur. Özneyi bulmak için yükleme “kim?, ne?” soruları sorulur.
  Kardeşim okuduğu kitabı bitirdi.
("bitirdi" yüklem / Kim bitirdi? "kardeşim" özne)
Ali çok güzel resim yapmış.
("yap-mış" fiil kip ekiyle yüklem olmuş.)
 
Ali'nin yaptığı resim güzelmiş.
("güzel-imiş" isim ekfiil ile yüklem olmuş.)
1. Gerçek Özne: İşi yapanın belli olduğu cümlelerdir. Gizli özne de gerçek öznedir.
   
Çok yoruldum, biraz dinleneceğim.
(Sıralı cümle olduğu için iki yüklem var.)
Dedem bana hediye almış. ("almış" yüklem / Kim almış? "dedem" gerçek özne)
   
Dün akşam parkta görmüştüm Ali'yi.
(Yüklem sonda olmayabilir.)
Yarın tiyatroya gideceğim. ("gideceğim" yüklem / Kim gidecek? "ben" gizli özne)
   
Arabayı evin önüne park etti.
(Yüklem birden fazla sözcük olabilir.)
2. Sözde Özne: İşi yapanın belli olmadığı cümlelerdir. Yüklemde "-l veya -n" çatı eki vardır.
  İşten etkilenen sözde özne olur.
   
  Duvar boyandı. ("boyandı" yüklem. "boya-n-dı" işi yapan belli değil. işten etkilenen "duvar" sözde özne olur.)
   
Yardımcı Ögeler
Nesne (Düz Tümleç)
Yer Tamlayıcısı (Dolaylı Tümleç)
Cümlede yapılan işten etkilenen varlıktır. Adın “-e,-de,-den” durum eklerini alan sözcüklerin üstlendikleri görevdir.
Yükleme sorulan:
Kime?, Kimde?, Kimden?
Neye?, Neyde?, Neyden?
Nere(y)e?, Nerede?, Nereden?
  sorularının cevabı yer tamlayıcısını verir.
1. Belirtili Nesne: İsmin belirtme (-i) hal ekini alan nesne türüdür. Belirtili nesneyi bulabilmek için yükleme “neyi?, kimi?, nereyi?” soruları sorulur.
   
Annem çiçekleri suluyor. ("suluyor" yüklem / işi yapan kim "annem" özne / işten etkilenen "çiçekleri" belirtili nesne neyi suluyor "çiçekleri") Eve ulaşınca bana haber ver. (Kime haber ver?)
Bursa'da beş yıl yaşadık. (Nerede yaşadık?)
   
Ailemi çok seviyorum. (Kimi seviyorum?) Uyarı: “-dığından” sebep (neden) bildiren cümlelerdeki hal eki zarf tümlecindeki “niçin?” sorusuna cevap verdiği için zarf tümleci olur.

Hastalandığından okula gidemedi.
(Niçin gidemedi? "hastalandığından" zarf tümleci
 
2. Belirtisiz Nesne: İsmin yalın durumda bulunan nesne türüdür. Yükleme “ne?” sorusu sorulur.
 
Bakkaldan ekmek aldım. ("aldım" yüklem / işi yapan kim "ben" gizli özne / Ne aldım? "ekmek") Sinirden deliye döndü. (Niçin deliye döndü? "sinirden" zarf tümleci)
   
Arkadaşım bana kitap verdi. (Ne verdi?)  
   
Zarf Tümleci
Yüklemi yön, zaman, durum, vasıta, sebep, şart, miktar yönüyle etkileyen kelimelere zarf tümleci denir. Yükleme: "Ne zaman?, Nasıl?, Ne kadar?, Niçin?, Nereye?, Ne ile?, Kim ile?" sorularının cevabıdır.
Yarın tiyatroya gideceğim. ("gideceğim" yüklem / Ne zaman gideceğim? "yarın" zarf tümleci)
Çocuk yanımızdan koşa koşa uzaklaştı. (Nasıl uzaklaştı? "koşa koşa" zarf tümleci)
 
Uyarı: “Nereye” sorusu hem dolaylı tümlecin hem de zarf tümlecinin sorusudur. “İçeri, dışarı, ileri, geri, aşağı, yukarı, öte, beri” gibi yer-yön zarfları kullanıldıkları bütün cümlelerde eksiz kullanılırlarsa zarf tümleci olur. Eğer adın -e, -de, -den halinde bulunursa dolaylı tümleç olur. (İçeriye, içeride, içeriden…)
Az önce merdivenlerden aşağı indi. (Nereye indi? "aşağı" eksiz zarf tümleci)
 
Az önce merdivenlerden aşağıya indi. (Nereye indi? "aşağıya" ek almış yer tamlayıcısı)
 
Görevli içeriyi kontrol etti. (Nereyi kontrol etti? "içeriyi" belirtili nesne)
 
Bilgi: Öge dizilişi yazılırken gizli özneler yazılmaz.
Ben yarın okula gideceğim. (Ö / ZT / YT / Y)
Yarın okula gideceğim. (ZT / YT / Y)
 
Cümlenin Ögeleri PDF indir
 
astagos

 

No
Sorular
Cevap
Göster
1
"Annem sabah yürüyüş için parka gitti."
Yukarıdaki cümlenin öge dizilişi aşağıdakilerden hangsidir?

A) Ö / ZT / YT / Y
B) Ö / ZT / ZT / YT / Y
C) Ö / ZT / YT / ZT / Y
D) Ö / YT / ZT / ZT / Y

B


2
"Öğretmenimiz az önce aşağıya indi."
Yukarıdaki cümlenin öge dizilişi aşağıdakilerden hangsidir?

A) Ö / ZT / ZT / Y
B) Ö / YT / ZT / Y
C) Ö / ZT / YT / Y
D) Ö / ZT / Y

C


3
"Yarın babam asmayı güzelce budayacak."
Yukarıdaki cümlenin öge dizilişi aşağıdakilerden hangsidir?

A) ZT / Ö / B'li N / ZT / Y
B) ZT / Ö / B'li N / YT / Y
C) ZT / Ö / B'siz N / ZT / Y
D) YT / Ö / B'li N / ZT / Y

A


4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde öge dizilişi
"Ö / ZT / ZT / YT / Y" şeklindedir.

A) Ablam benim için çarşıdan kitap almış.
B) Annem ve babam yarın otobüsle köye gidecekler.
C) Çocuk koşarak evden çıktı.
D) Dedem ders çalışmam için bana yardım etti.

B


5
Aşağıdaki cümlelerin hangisi "özne-yüklem"den oluşmuştur?
A) Dün şehir dışından arkadaşım geldi.
B) Şehir dışından dün geldi.
C) Şehir dışından gelen arkadaşım gitti.
D) Şehir dışından geldi.

C


6
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ögelere ayıramada yanlışlık yapılmıştır?
A) Olgunlaşan meyveleri / dün / babamla / topladık.
B) Çocukluk günlerim / burnumda / tütüyor.
C) Dün akşam / bize / teyzem / geldi.
D) Annem / bize / her şeyi / anlattı.

B


7
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde işi yapan belli değildir?
A) Annem arkadaşlarıma zarar vermememi tembihledi.
B) Devlet malına zarar vermemeliyiz.
C) Kitap okudukça yeni şeyler öğreniyorum.
D) Küfür eden öğrenci okuldan kovuldu.

D


8
Aşağıdaki sorulardan hangisi özneyi buldurmaya yönelikmiş?
A) Tiyatroya ne zaman gidiyoruz?
B) Bu kitabı kim okudu?
C) Dün beni niçin aramadın?
D) Tatilde nereye gideceğiz?

B


9
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koyu yazılan bölüm farklı ögedir?
A) Yaşlı adam balkondan aşağıya bakıyordu.
B) Elindeki kitabı bana verdi.
C) Yağmur durunca mağazadan dışarı çıktım.
D) Yapamadığın soruları öğretmenine sor.

C
ZT


10
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesne yoktur?
A) Kitabımı dün akşam bitirdim.
B) İzmir'i çok beğendim.
C) Arkadaşımı yalnız bırakmadım.
D) Hafta sonu arkadaşlarımla tiyatroya gideceğim.

D